Blog - Harmonia Psychoterapia

Psychika człowieka jest złożona i wielowarstwowa. Nie składa się jedynie z zachowań, które widać na zewnątrz, ale i z procesów, które dzieją się w środku: pragnień, emocji, relacji i sposobu przeżywania samego siebie. Psychologia, próbując je rozumieć, opisuje kilka ważnych obszarów, które razem tworzą mapę ludzkiego doświadczenia. Jednym z nich są potrzeby – to one nadają energię życiu psychicznemu, mówią o tym, czego pragniemy, czego nam brakuje i co jest dla nas ważne. Często nie są one w pełni uświadomione, ale wpływają na nasze wybory, napięcia i sposoby reagowania. Bez ich rozpoznania trudno jest zrozumieć, dlaczego coś jest dla nas ważne, a coś innego pozostaje obojętne.
Pomiędzy tym, co wewnętrzne (impulsy), a tym, co zewnętrzne (rzeczywistość), działa ego – nasza zdolność do regulowania emocji i odnajdywania się w rzeczywistości. To dzięki niemu potrafimy zatrzymać impuls, przyjrzeć się sytuacji, wytrzymać trudne uczucia i szukać rozwiązań, które są dla nas bezpieczne. W terapii często widzimy, że kiedy ego jest przeciążone, człowiek zaczyna reagować albo zbyt impulsywnie, albo wycofaniem. Wzmacnianie tej części pozwala odzyskiwać poczucie wpływu i wewnętrznej równowagi. Siła tej części naszej psychiki decyduje o tym, czy potrafimy nasze życie budować w sposób elastyczny, czy raczej reagujemy sztywno, unikowo, czy impulsywnie.
Nie da się jednak mówić o psychice w oderwaniu od relacji. Od pierwszych chwil życia uczymy się siebie poprzez innych ludzi. Doświadczenia bliskości, bycia widzianym, ale też odrzucenia czy braku bezpieczeństwa, zapisują się w nas i później organizują to, jak przeżywamy związki. Relacje z obiektem opisują właśnie ten wewnętrzny świat spotkań z innymi - to, czego oczekujemy, czego się boimy i jak chronimy się przed zranieniem. W terapii te dawne wzorce często uaktywniają się w bezpiecznej relacji terapeutycznej, dając możliwość ich zrozumienia i powolnej zmiany.
Całość spina poczucie Ja, czyli sposób, w jaki doświadczamy siebie jako osoby. To poczucie ciągłości, autentyczności i sprawczości – tego, że jestem sobą i mogę mieć wpływ na własne życie. Gdy Ja jest stabilne, łatwiej znosić emocje, budować relacje i podejmować decyzje. Gdy jest kruche, pojawia się lęk, pustka albo nadmierne dopasowanie do oczekiwań innych.
Dopiero połączenie tych wymiarów pozwala zobaczyć człowieka w całości. Popędy pokazują co nas porusza, ego – jak sobie z tym radzimy, relacje – w jakim kontekście relacyjnym się to rozwija, a poczucie ja – kim w tym wszystkim jesteśmy. Psychoterapia jest tą przestrzenią, która umożliwia przyjrzenie się dynamice własnej osoby. Dzięki temu możliwe staje się nie tylko rozumienie problemów, ale podążanie w kierunku zmiany i rozwoju a co za tym idzie – poczucia bezpiecznego bycia w świecie.

W psychoterapii bardzo często podkreśla się znaczenie technik, nurtów i metod pracy. Jednak – jak przekonuje prof. Barbara Józefik – to nie one stanowią najważniejszy element procesu leczenia. Prawdziwym „wehikułem zmiany” jest relacja między pacjentem a terapeutą. To właśnie dzięki niej możliwe jest tworzenie bezpiecznej przestrzeni, w której można dotykać trudnych tematów, odkrywać własne emocje i sprawdzać nowe sposoby rozumienia siebie.

Jeżeli nie powstanie przymierze terapeutyczne, trudno mówić o jakiejkolwiek zmianie. Pacjent potrzebuje poczucia, że nie jest sam w zmaganiach, że wspólnie z terapeutą może przyjrzeć się swoim doświadczeniom i interpretacjom. Brak takiej relacji sprawia, że rozmowa staje się powierzchowna, a dotknięcie bolesnych czy wstydliwych treści wydaje się zbyt zagrażające.

Zdarza się usłyszeć zarzut, że psychoterapia to „tylko gadanie”. Jednak nauka wyraźnie pokazuje, że rozmowa może realnie wpływać na nasze funkcjonowanie neurobiologiczne.

Prof. Józefik przywołuje badania nad niemowlętami: już w pierwszych miesiącach życia dialog z opiekunem, czyli spojrzenia, uśmiechy, dźwięki, zwiększa liczbę połączeń między strukturami mózgu. Relacja dosłownie kształtuje rozwijający się układ nerwowy.

Podobne mechanizmy działają w dorosłości.

W trakcie psychoterapii:
• zwiększa się rozumienie własnych emocji,
• obniża się poziom lęku,
• poprawia się współpraca między korą przedczołową a ciałem migdałowatym.

To oznacza, że rozmowa, która jest przeżywana, refleksyjna, osadzona w bezpiecznej relacji, prowadzi do realnych, mierzalnych zmian w mózgu.

Myślenie i emocje nie istnieją w oderwaniu od ciała. Jesteśmy psychofizyczną całością, dlatego proces psychoterapeutyczny dotyka zarówno psychiki, jak i biologii. Zmiana zaczyna się od słów, ale zakorzenia się głęboko w naszych schematach reagowania, w układzie nerwowym, w codziennym funkcjonowaniu.

Bibliografia:
B. Józefik, K. Sroczyńska, Gender w Gabinecie. Rozmowy o ciele, płci i relacjach, Więź.

W psychoanalizie pojęcia „dorosłość” i „dojrzałość” nigdy nie były oczywiste ani jednoznaczne. Freud podkreślał, że dojrzałość przejawia się w zdolności do pracy i miłości. Melanie Klein widziała ją w umiejętności radzenia sobie z ambiwalencją życia i utrzymywania się w pozycji depresyjnej, czyli w zdolności do przyjmowania zarówno trudnych, jak i wspierających aspektów rzeczywistości. Bion natomiast traktował dojrzałość jako proces nieustannego rozwijania się i uczenia o sobie samym – jako coś dynamicznego, a nie osiągniętego raz na zawsze.

Współczesna psychoanaliza podkreśla, że dojrzałość nie jest kwestią wieku, lecz stanem umysłu. Dorosły człowiek to ktoś, kto potrafi przeżywać intensywne emocje, nie uciekając przed nimi, kto dopuszcza do siebie ból psychiczny i potrafi poddać go refleksji, a także korzysta z relacji z innymi, aby lepiej rozumieć własne doświadczenia. Dojrzałość wyraża się raczej w sposobie, w jaki pracujemy z tym, co w nas trudne i żywe, niż w liczbie lat czy pełnionych społecznych funkcjach.

Wielu ludzi uważa, że dorosłość wymaga pozbycia się dziecięcych impulsów, takich jak spontaniczność, porywczość czy potrzeba zabawy. Psychoanaliza proponuje jednak inną perspektywę: nie chodzi o tłumienie czy eliminowanie tych części siebie, ale o ich integrację. Dorosłość polega na rozpoznaniu prawdziwej natury swoich impulsów, nadaniu im właściwego miejsca i równoważeniu ich z innymi aspektami osobowości. W tym sensie rozwój nie jest procesem odcinania się od dzieciństwa, lecz dojrzewaniem w kierunku mądrego i świadomego zarządzania energią, którą dzieciństwo wnosi w nasze życie.

W świecie zdominowanym przez status, hierarchię i ocenę bardzo łatwo pomylić tożsamość z rolą społeczną. Praca, pozycja czy funkcje mogą dawać poczucie stabilności, ale jednocześnie tworzą ryzyko, że zaczniemy definiować siebie wyłącznie poprzez to, jak widzą nas inni. Taka adaptacja, choć często nagradzana, bywa kosztowna, bo może prowadzić do utraty kontaktu z własną indywidualnością. A bez poczucia indywidualności trudno mówić o prawdziwej dojrzałości. Tożsamość nie powstaje z pełnienia ról, lecz z autentycznego przeżywania siebie.

Dojrzałość jawi się więc jako droga, a nie punkt dojścia. Dorosła osoba nadal zmaga się z zadaniem przechodzenia od podobieństwa do innych w kierunku coraz głębszej, bardziej wewnętrznej tożsamości. Wbrew potocznym wyobrażeniom dorosłość nie oznacza emocjonalnej stabilizacji, lecz raczej gotowość do tego, by stawiać czoło złożoności życia, podejmować wysiłek refleksji i wciąż na nowo uczyć się siebie. Dojrzałość nie jest stanem idealnym, lecz odwagą, by przyjmować siebie takim, jakim się jest, i rozwijać się w kierunku większej autentyczności.

Na podstawie: Waddel Margot "Światy wewnętrzne. Psychoanaliza i rozwój osobowości".

W dzisiejszych czasach coraz więcej osób sięga po profesjonalną pomoc w obszarze zdrowia psychicznego. Często jednak pojawia się pytanie: do kogo właściwie się zwrócić – do psychologa, psychiatry, psychoterapeuty, a może psychoanalityka? Choć te zawody są ze sobą powiązane, każdy z nich pełni inną rolę i wymaga innego przygotowania.

Poniżej wyjaśniam najważniejsze różnice.

Psycholog

Psycholog to osoba, która ukończyła studia magisterskie z psychologii. Może przeprowadzać diagnozy psychologiczne, badać zdolności poznawcze, osobowość czy temperament. Wystawia opinie i orzeczenia psychologiczne (np. dla szkół, sądów, pracodawców) oraz udziela wsparcia psychologicznego w trudnych momentach życia.
Psycholog nie przepisuje leków, ale pomaga zrozumieć siebie, swoje emocje i zachowania. Jego celem – zgodnie z kodeksem etycznym – jest niesienie pomocy w rozwiązywaniu trudności życiowych i wspieranie rozwoju osobistego.

Psychiatra

Psychiatra to lekarz, który ukończył studia medyczne i specjalizację z psychiatrii. Zajmuje się diagnozowaniem i leczeniem zaburzeń psychicznych – takich jak depresja, zaburzenia lękowe, schizofrenia czy choroba afektywna dwubiegunowa.
Psychiatra może przepisywać leki, wystawiać zwolnienia lekarskie i zalecać terapię farmakologiczną. Często współpracuje z psychoterapeutami, aby połączyć leczenie biologiczne z oddziaływaniami psychologicznymi.
W wielu przypadkach najlepsze efekty przynosi połączenie farmakoterapii z psychoterapią.

Psychoterapeuta

Psychoterapeuta to osoba, która ukończyła studia wyższe oraz kilkuletnie (4-5) szkolenie w zakresie psychoterapii.
Prowadzi terapię indywidualną, grupową, rodzinną lub dla par. W zależności od przygotowania i nurtu, w którym pracuje, może korzystać z różnych metod – np. psychodynamicznych, poznawczo-behawioralnych, humanistycznych czy systemowych. Psychoterapia jest metodą leczenia zaburzeń afektywnych, osobowości a także wspierania osób z zaburzeniami neurorozwojowymi.
Celem psychoterapii jest trwała zmiana w sposobie przeżywania, myślenia i funkcjonowania, a także poprawa relacji z samym sobą i z innymi. To proces, który pomaga lepiej rozumieć siebie i budować bardziej satysfakcjonujące życie.

Wstyd to jedna z najbardziej bolesnych emocji, jakich doświadczamy. Phil Mollon, psychoanalityk i autor książki „Wstyd i zazdrość. Ukryty zamęt”, opisuje, jak odrzucenie w dzieciństwie uruchamia wstyd, który z biegiem czasu przeradza się w wściekłość, nienawiść do siebie, spadek poczucia własnej wartości i depresję. W efekcie powstaje błędne koło - im gorzej się czujemy, tym bardziej wstydzimy się tego, jak się czujemy.
Wstyd jest emocją samotności. Sprawia, że chcemy się ukryć, zniknąć, zminimalizować swoją obecność. Wydaje nam się, że jeśli ktoś zobaczy nas „takich”, odrzuci nas jeszcze bardziej. Niestety, to właśnie ten odruch ucieczki utrwala ból.

Mollon zauważa, że wstyd wywołuje wstyd, a jedynym antidotum jest empatyczna i czuła reakcja drugiej osoby. Tam, gdzie pojawia się życzliwe spojrzenie, współczucie i akceptacja, zaczyna topnieć napięcie. Wstyd traci moc, gdy zostaje zauważony i przyjęty bez oceny.
Niektórzy z nas mieli szczęście dorastać w środowisku, w którym empatia i miłość były dostępne. Dzięki temu potrafią w dorosłości kierować te uczucia także do siebie. Inni, którzy tego nie doświadczyli, mogą potrzebować nauczyć się tego od nowa. Właśnie tu psychoterapia może być przestrzenią uzdrawiającą. To relacja, w której można doświadczyć przyjęcia, zrozumienia i współczucia, a z czasem nauczyć się tych reakcji wobec siebie.
Wstyd nie znika pod wpływem siły woli. Nie da się go „przełamać”. Można jednak powoli nauczyć się go obejmować - z łagodnością. Bo wstyd, w swojej istocie, pragnie tylko jednego: być zauważony i ukochany.

Doświadczanie ulgi, przemiany i poczucia, że „teraz jest dobrze”.
W pewnym momencie procesu zdrowienia po trudnych doświadczeniach traumatycznych przychodzi chwila, w której zaczynamy naprawdę czuć ulgę. To subtelne, ale głębokie poczucie, że coś się w nas zmieniło, że ciężar staje się lżejszy, a w ciele pojawia się więcej spokoju i oddechu.
Warto wtedy zatrzymać się na chwilę. Zauważyć, jak wiele już się wydarzyło, ile siły w sobie odkryliśmy, jak wiele rzeczy udało się przepracować. Czasem to właśnie ta refleksja pomaga nam naprawdę uwierzyć, że jesteśmy w innym miejscu niż wcześniej.
Nasz układ nerwowy jest tak skonstruowany, że szybciej wychodzimy z uczuć pozytywnych, a dłużej pozostajemy przy tych negatywnych. Dlatego na zasadzie świadomego wyboru bardzo owocne może się okazać pozostawanie przy własnych odczuciach satysfakcji, radości i przyjemności.

Znaczenie relacji terapeutycznej w pracy z doświadczeniem cielesno - emocjonalnym straumatyzowanego pacjenta.
Terapia traumy to proces wymagający od psychoterapeuty nie tylko odpowiedniej specjalistycznej wiedzy i technik, ale przede wszystkim uważnej i empatycznej obecności. Kluczowe znaczenie w pracy z osobami doświadczonymi traumą ma relacyjna odpowiedź terapeuty, czyli zdolność do dostrojenia się do pacjenta i stworzenia bezpiecznej przestrzeni do eksploracji trudnych wspomnień.
Relacja terapeutyczna nie opiera się wyłącznie na komunikacji werbalnej. Pacjent nieustannie odbiera sygnały z tonu głosu, kontaktu wzrokowego, postawy ciała czy emocjonalnej obecności terapeuty. Stabilna, współbrzmiąca obecność daje pacjentowi poczucie, że jego historia jest „do zniesienia”, a to otwiera możliwość rozpoczęcia procesu zdrowienia. Co więcej, empatyczne wsparcie internalizuje się w kliencie jako zasób, z którego może korzystać także poza gabinetem.
Ważnym elementem terapii traumy jest także praca z doświadczeniem cielesnym. Terapeuta, rezonując z reakcjami somatycznymi klienta, może odzwierciedlać jego napięcia i w ten sposób torować drogę do nowych odpowiedzi ciała. Ucieleśniona empatia sprzyja przetwarzaniu usztywnionych reakcji obronnych, które powstały w wyniku traumatycznych przeżyć. Dzięki temu pacjent może stopniowo rozwijać nowe sposoby radzenia sobie z emocjami.
Terapia traumy zakłada również, że samo szczegółowe opowiedzenie o bolesnym wydarzeniu nie zawsze prowadzi do uzdrowienia. Bywa, że może wręcz pogłębić cierpienie, jeśli nie towarzyszy temu odpowiednie wsparcie. Często to nie narracja, lecz cielesno-afektywne wspomnienia, flashbacki i fragmenty somatyczne stają się kluczowymi punktami pracy terapeutycznej. Dlatego zadaniem terapeuty jest stopniowe wydobywanie tych elementów i ich integrowanie w sposób, który pozwala pacjentowi zakotwiczyć się w teraźniejszości i odzyskać poczucie sprawczości.
Podsumowując, terapia traumy to proces relacyjny, w którym terapeuta wspiera pacjenta poprzez empatyczne dostrojenie, stabilną obecność i umiejętne kierowanie uwagi na ciało oraz emocje. Praca ta wymaga cierpliwości, stopniowości i budowania zasobów, które pozwalają pacjentowi lepiej rozumieć siebie i swoje doświadczenia. To właśnie dzięki połączeniu narracji, pracy somatycznej i relacyjnego wsparcia możliwe staje się przepracowanie traumy i otwarcie na proces zdrowienia.

Nie każda trudna sytuacja prowadzi do traumy. Czasem, gdy wydarzy się coś bolesnego - np. niepowodzenie na egzaminie, stłuczka drogowa czy konflikt - nasz organizm reaguje napięciem, niepokojem i pobudzeniem. Jednak gdy możemy o tym porozmawiać np. z przyjacielem, uspokoić się i przeżyć to doświadczenie, wspomnienie z czasem zostaje zintegrowane i nie wraca do nas w sposób bolesny.

Trauma pojawia się wtedy, gdy doświadczenie jest zbyt silne lub powtarzalne, a nasz system nerwowy nie jest w stanie go „domknąć”. Emocje, obrazy i napięcie zostają jakby uwięzione w ciele i umyśle. Wracają w postaci:

flashbacków,

silnego lęku,

poczucia, że „nigdy nie będę bezpieczny”, „jestem bezbronny”, „jestem zły i niegodny”.

Nawet jeśli racjonalnie wiemy, że to nieprawda - ciało i emocje przeżywają to tak, jakby zagrożenie wciąż trwało.

Dla dzieci szczególnie trudne są sytuacje, gdy przemoc czy zaniedbanie pochodzi od rodzica lub bliskiej osoby. Dziecko często obwinia siebie („to ja jestem złe”), bo łatwiej mu to znieść niż poczucie, że rodzic jest niebezpieczny. Niestety, takie przekonania mogą przenosić się w dorosłość i utrudniać budowanie bliskich, bezpiecznych relacji czy regulowanie emocji.

Dobra wiadomość jest taka, że trauma nie musi definiować całego życia. Dzięki terapii można stopniowo uczyć się na nowo odzyskiwać poczucie bezpieczeństwa, zaufania i wpływu na własne życie.